Odżywianie i poziom żelaza
Niedokrwistość, niska ferrytyna i nawracający niedobór żelaza nie zawsze wynikają wyłącznie z tego, ile żelaza spożywasz — jego wchłanianie jest co najmniej równie ważne.
Wiele osób je to, co ich zdaniem dostarcza wystarczająco dużo żelaza, a mimo to odczuwa zmęczenie, szybko łapie zadyszkę lub słyszy od lekarza rodzinnego, że poziom ferrytyny jest nieco za niski. Wyjaśniamy, dlaczego spożycie żelaza i jego wchłanianie to nie to samo oraz co tak naprawdę decyduje o tym, ile żelaza może wykorzystać Twój organizm.
Jesz mięso, jajka i zielone warzywa liściaste.
Staram się odżywiać różnorodnie. Może nawet przyjmujesz suplement żelaza. A mimo to jesteś zmęczona w sposób, który nie mija po przespanej nocy. Łapiesz zadyszkę na schodach, po których kiedyś biegałaś. W środku dnia zaczynają się problemy z koncentracją.
A kiedy w końcu wykonujesz badania krwi, lekarz rodzinny może powiedzieć: „Twoja ferrytyna jest niska”.
„Ale przecież jem produkty bogate w żelazo. Jak to możliwe, że wciąż mi go brakuje?”
To jedno z najczęstszych pytań, jakie słyszymy w naszej klinice. Odpowiedź rzadko dotyczy wyłącznie ilości żelaza na Twoim talerzu. Chodzi o to, ile z tego żelaza Twój organizm rzeczywiście potrafi wchłonąć.
Dlaczego żelazo ma znaczenie dla Twojej energii
Żelazo wchodzi w skład hemoglobiny — białka w czerwonych krwinkach, które transportuje tlen z płuc do wszystkich komórek ciała. Jest również składnikiem wielu enzymów uczestniczących w wytwarzaniu energii w komórkach.
Zgodnie z wartościami referencyjnymi Norweskiej Dyrekcji Zdrowia żelazo jest składnikiem odżywczym, który pomaga utrzymać prawidłowy transport tlenu w organizmie, prawidłowy metabolizm energetyczny i prawidłowe funkcje poznawcze. Gdy zapasy żelaza się zmniejszają, jako pierwsze odczuwamy skutki właśnie w tych obszarach — w postaci zmęczenia, osłabionej koncentracji i gorszej wydolności fizycznej.
Ferrytyna — zapasy żelaza w organizmie
Hemoglobina wiele mówi o zdolności organizmu do transportowania tlenu. Nie jest jednak tym samym co zapasy żelaza w organizmie.
Tu pojawia się ferrytyna. Służy jako wskaźnik zapasów żelaza w organizmie — oznacza to, że hemoglobina może mieścić się w zakresie referencyjnym, mimo że zapasy żelaza są niskie.
Dlatego w klinice rzadko patrzymy tylko na jeden wynik. Chcemy zrozumieć zależności między ferrytyną, hemoglobiną, pozostałymi wskaźnikami gospodarki żelazowej, objawami, miesiączką/utratą krwi, dietą i trawieniem. Na ferrytynę może wpływać również stan zapalny w organizmie, dlatego pojedynczy wynik nie zawsze pokazuje pełny obraz — powinien być interpretowany przez lekarza lub dietetyczkę kliniczną w kontekście pozostałych wyników.
Cztery główne przyczyny niskich zapasów żelaza
Za mało żelaza w diecie
Dostarczasz organizmowi za mało żelaza z pożywieniem.
Organizm potrzebuje więcej
Na przykład w okresie wzrostu lub ciąży.
Tracisz więcej żelaza, niż organizm jest w stanie uzupełnić
Obfite miesiączki lub inne krwawienia mogą stopniowo uszczuplać zapasy żelaza.
Organizm wchłania za mało dostarczanego żelaza
Możesz jeść produkty bogate w żelazo, a mimo to wchłaniać go za mało.
Dlatego niska ferrytyna nie oznacza automatycznie, że rozwiązaniem jest jedzenie większej ilości żelaza lub przyjmowanie suplementów. Najpierw trzeba zrozumieć, dlaczego zapasy są niskie.
Twoje zapotrzebowanie na żelazo nie jest takie samo jak u sąsiadki
Ilość żelaza, której potrzebuje Twój organizm, zależy między innymi od płci, wieku, miesiączki, ciąży i wzrostu. Dlatego mówienie o „wystarczającej ilości żelaza” bez wiedzy, o kim mowa, ma niewielki sens.
Wartości referencyjne
Dzienne zapotrzebowanie na żelazo w zależności od etapu życia
Na podstawie wartości referencyjnych Norweskiej Dyrekcji Zdrowia / Nordic Nutrition Recommendations (NNR2023).
| Grupa | Zalecane spożycie | Dlaczego zapotrzebowanie jest takie | Przykładowe źródła w diecie |
|---|---|---|---|
| Kobiety w wieku 15–50 lat | 15 mg | Regularna utrata żelaza podczas miesiączki | 150 g mięsa mielonego + 150 g soczewicy + 50 g pasztetu wątrobowego (≈14 mg) |
| Kobiety powyżej 50. roku życia | 8 mg | Mniejsza utrata po menopauzie | 100 g mięsa mielonego + 100 g ciecierzycy + 1 jajko (≈7 mg) |
| Kobiety w ciąży | 26 mg | Zwiększona objętość krwi i potrzeby płodu | 150 g mięsa mielonego + 150 g soczewicy + 100 g kaszanki (≈20 mg — często trudno w pełni pokryć zapotrzebowanie samą dietą; dlatego w ciąży rutynowo zaleca się suplementację żelaza po konsultacji z położną lub lekarzem) |
| Kobiety karmiące piersią | 15 mg | Zwiększone zapotrzebowanie na składniki odżywcze w okresie karmienia piersią | 150 g mięsa mielonego + 150 g soczewicy + 50 g pasztetu wątrobowego (≈14 mg) |
| Mężczyźni w wieku 18 lat i starsi | 9 mg | Brak utraty związanej z miesiączką | 100 g mięsa mielonego + 100 g ciecierzycy + 1 jajko (≈7 mg) |
| Dziewczęta w wieku 11–14 lat | 13 mg | Skok wzrostowy i początek miesiączkowania | 100 g mięsa mielonego + 100 g soczewicy + 100 g ciecierzycy + 30 g pasztetu wątrobowego (≈12 mg) |
| Chłopcy w wieku 11–14 lat | 11 mg | Skok wzrostowy | 100 g mięsa mielonego + 100 g soczewicy + 30 g pasztetu wątrobowego + 1 jajko (≈10 mg) |
| Dzieci w wieku 1–10 lat | 7–9 mg | Wzrost i rozwój | 75 g mięsa mielonego w sosie + odrobina soczewicy/ciecierzycy + 20 g pasztetu wątrobowego + 1 jajko (≈7 mg) |
Przykłady produktów opierają się na danych z Matvaretabellen.no i pokazują realistyczne zestawienia, a nie kompletny plan żywieniowy. Celowo ograniczyliśmy się do mięsa, podrobów, roślin strączkowych i jajek, pomijając w tych zestawieniach produkty pełnoziarniste, ponieważ kwas fitynowy w pełnych ziarnach może ograniczać wchłanianie żelaza (patrz sekcja poniżej). Podane ilości pokazują zawartość żelaza w żywności, a nie jego faktycznie wchłoniętą ilość. Wartości referencyjne mają charakter ogólny, a indywidualne zapotrzebowanie powinien ocenić lekarz lub dietetyczka kliniczna, zwłaszcza przy podejrzeniu niedoboru żelaza u dziecka.
Dwa rodzaje żelaza — i dlaczego organizm przyswaja je w różny sposób
Nie każde żelazo jest dla organizmu takie samo. Wyróżniamy dwa główne rodzaje, które wchłaniają się w bardzo różnym stopniu.
To jeden z głównych powodów, dla których wegetarianom i weganom często zaleca się większe spożycie żelaza niż osobom jedzącym mięso — nie dlatego, że produkty roślinne same w sobie zawierają go mniej, ale dlatego, że organizm zwykle wchłania go z nich mniej.
Dlaczego możesz spożywać wystarczająco dużo żelaza, a mimo to mieć niskie zapasy
Na wchłanianie żelaza w jelitach duży wpływ ma to, z czym je spożywasz. Dlatego dwie osoby mogą jeść podobną ilość żelaza, a mimo to mieć zupełnie różny poziom żelaza w organizmie.
To zwiększa wchłanianie żelaza:
- Witamina C w tym samym posiłku (papryka, owoce cytrusowe, brokuły)
- „Czynnik mięsny” — mięso, ryby lub drób mogą poprawić wchłanianie żelaza niehemowego w tym samym posiłku
- Rozłożenie posiłków bogatych w żelazo na cały dzień
To ogranicza wchłanianie żelaza, jeśli spożywasz je w tym samym czasie:
- Garbniki w kawie i herbacie wypijanych do posiłku
- Wapń z produktów mlecznych lub suplementów przyjmowanych jednocześnie
- Kwas fitynowy w produktach pełnoziarnistych, roślinach strączkowych i orzechach
- Kwas szczawiowy, obecny między innymi w szpinaku
Nie twierdzimy, że kawa, mleko, produkty pełnoziarniste czy szpinak są niezdrowe — to wartościowe elementy zróżnicowanej diety, a niektóre z nich (jak pełne ziarna i szpinak) same w sobie są dobrym źródłem żelaza. Liczy się pora i sposób łączenia produktów: spożywanie posiłków bogatych w żelazo lub przyjmowanie suplementów żelaza w odstępie kilku godzin od kawy, herbaty czy produktów bogatych w wapń, najlepiej w połączeniu z witaminą C, może ułatwić organizmowi wykorzystanie żelaza. Jeśli podejrzewasz u siebie niedobór żelaza, poziom ferrytyny i pozostałe wskaźniki gospodarki żelazowej należy zawsze ocenić na podstawie badań krwi zleconych przez lekarza.
Co możesz zrobić już dziś
- Regularnie jedz produkty bogate w żelazo.
- Łącz zwłaszcza roślinne źródła żelaza z witaminą C.
- Nie pij kawy ani herbaty bezpośrednio do posiłków najbogatszych w żelazo.
- Pamiętaj, że zawartość żelaza w żywności to nie to samo co ilość żelaza faktycznie wchłonięta przez organizm.
Kto powinien szczególnie zwracać uwagę na poziom żelaza?
Kobiety w wieku rozrodczym
Miesiączka wiąże się z regularną utratą żelaza. To główny powód, dla którego zalecane spożycie dla kobiet w wieku 15–50 lat jest niemal dwa razy wyższe niż dla mężczyzn. Przy obfitych krwawieniach miesiączkowych zapotrzebowanie może być jeszcze większe.
Sportowcy i osoby aktywne fizycznie
Osoby intensywnie trenujące mogą tracić więcej żelaza niż inni — między innymi wraz z potem, na skutek niewielkich krwawień w przewodzie pokarmowym podczas treningu wytrzymałościowego oraz zwiększonego rozpadu czerwonych krwinek przy powtarzających się obciążeniach stóp („hemoliza wysiłkowa” u biegaczy). Jednocześnie trening zwiększa ogólne zapotrzebowanie organizmu na transport tlenu.
Wegetarianie i weganie
Dieta bez mięsa, ryb i drobiu nie dostarcza żelaza hemowego, dlatego opiera się na mniej skutecznie wchłanianym żelazie niehemowym — z takich źródeł jak soczewica, fasola, ciecierzyca, grzyby, szpinak i inne ciemnozielone warzywa liściaste. W takim przypadku szczególnego znaczenia nabiera łączenie posiłków z witaminą C oraz odpowiednie planowanie ich w stosunku do kawy, herbaty i wapnia.
Zapotrzebowanie na żelazo jest również wysokie w okresach szybkiego wzrostu, na przykład u dzieci i nastolatków (patrz tabela powyżej). U dzieci dietę, suplementację i ewentualne podejrzenie niedoboru żelaza należy zawsze omówić z lekarzem rodzinnym lub pielęgniarką środowiskową.
Żelazo a tarczyca — ważna zależność
Żelazo odgrywa również rolę w pracy tarczycy. Peroksydaza tarczycowa (TPO), enzym niezbędny tarczycy do produkcji hormonów T3 i T4, potrzebuje żelaza do prawidłowego działania.
To jeden z powodów, dla których objawy niedoboru żelaza i objawy niedoczynności tarczycy mogą być do siebie podobne — w obu przypadkach mogą wystąpić zmęczenie, uczucie zimna, trudności z koncentracją i obniżony poziom energii. Dlatego w klinice często analizujemy poziom żelaza i wyniki badań tarczycy, takie jak TSH, wolne T4 i ewentualnie przeciwciała anty-TPO, łącznie, zamiast oceniać je osobno.
Jeśli objawy niedoczynności tarczycy utrzymują się, należy zawsze skonsultować się z lekarzem i wykonać badania krwi. Poziom żelaza to tylko jeden z elementów całego obrazu.
To układ pokarmowy decyduje, ile żelaza faktycznie zostaje wchłonięte
Kiedy warto dokładniej przyjrzeć się trawieniu?
Problemy z trawieniem nie są przyczyną każdego niedoboru żelaza. Stają się jednak szczególnie istotne, gdy niskim zapasom żelaza towarzyszą dolegliwości ze strony układu pokarmowego lub inne oznaki możliwych zaburzeń wchłaniania składników odżywczych.
Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, gdy jednocześnie występują wzdęcia, refluks, dolegliwości po posiłkach, długotrwała biegunka lub zaparcia, rozpoznana choroba jelit albo niski poziom kilku składników odżywczych.
Żelazo wchłania się głównie w początkowym odcinku jelita cienkiego. Zanim zostanie wchłonięte, musi być dostępne w formie, którą komórki jelit mogą przyswoić.
Kwas żołądkowy odgrywa szczególną rolę w przypadku żelaza niehemowego — pomaga uwolnić je z pożywienia i utrzymać w formie dostępnej do dalszego wchłaniania. Następnie żelazo musi przeniknąć przez komórki błony śluzowej jelit, zanim zostanie przetransportowane dalej w organizmie.
Dlatego na to, ile żelaza zawartego w żywności faktycznie staje się dostępne dla organizmu, może wpływać zarówno to, co jesz, jak i skład posiłku oraz funkcjonowanie układu pokarmowego.
Nie twierdzimy, że Digestive Support leczy lub zapobiega niedoborowi żelaza. Tak nie jest. W razie potrzeby niedobór żelaza zawsze powinien zostać zdiagnozowany i monitorowany przez lekarza, w razie potrzeby z wykorzystaniem badań krwi, takich jak ferrytyna i wysycenie transferryny. Chodzi o coś innego: sprawnie funkcjonujący układ pokarmowy jest warunkiem tego, by żelazo zawarte w żywności — i ewentualnych suplementach — w ogóle było dostępne dla organizmu.
W praktyce często wygląda to tak: niektóre osoby jedzą produkty bogate w żelazo, a nawet przyjmują jego suplement, ale ferrytyna mimo to nie wzrasta tak, jak można by się spodziewać. Wtedy warto zapytać niekoniecznie „czy potrzebuję więcej żelaza?”, ale „czy mój organizm wchłania żelazo, które już mu dostarczam?”.
Jeśli nadal czujesz się tak, jakby brakowało Ci żelaza — mimo diety bogatej w żelazo i stosowania suplementów — warto przyjrzeć się trawieniu, a nie tylko ilości spożywanego żelaza.
Dlaczego nie zaczynamy od wysokich dawek żelaza u każdego
Gdy czujesz, jakby brakowało Ci żelaza, łatwo pomyśleć, że rozwiązaniem będzie suplement o jak najwyższej dawce. W klinice rzadko zalecamy to na początku — i jest ku temu powód.
Gdy suplement żelaza poprawia jego poziom, ale pogarsza samopoczucie żołądka
Przy potwierdzonym niedoborze żelaza suplementacja może być zarówno konieczna, jak i ważna. Nie chodzi o unikanie leczenia żelazem, gdy organizm rzeczywiście go potrzebuje.
Jednak u niektórych osób doustne suplementy żelaza mogą powodować zaparcia, nudności, bóle brzucha, biegunkę i ciemny stolec. Jeśli tak się dzieje, nie musi to oznaczać, że należy przerwać leczenie. Warto jednak omówić dawkę, preparat i sposób przyjmowania żelaza z lekarzem lub innym wykwalifikowanym pracownikiem ochrony zdrowia.
Organizm ma własny system regulujący ilość żelaza, którą dopuszcza do wchłonięcia.
Hormon o nazwie hepcydyna działa trochę jak strażnik kontrolujący wchłanianie żelaza. Po przyjęciu większej dawki żelaza poziom hepcydyny może na pewien czas wzrosnąć. Wtedy organizm może wchłonąć mniejszą część kolejnej dawki.
Badania nad doustnymi solami żelaza wykazały, że ten efekt może utrzymywać się do następnego dnia. To jeden z powodów, dla których większa ilość żelaza i częstsze dawkowanie nie oznaczają automatycznie, że organizm wchłonie go więcej.
Dlatego dawkę i schemat przyjmowania należy dostosować do potwierdzonego niedoboru i konkretnej osoby.
A co, jeśli ferrytyna znowu spada?
Uważam, że to pytanie powinniśmy zadawać częściej.
Jeśli podczas stosowania suplementu żelaza poziom ferrytyny wzrasta, ale po zakończeniu kuracji ponownie spada, leczenie być może uzupełniło zapasy — wciąż jednak trzeba zrozumieć, dlaczego znów się wyczerpują.
Wtedy nie powinniśmy pytać wyłącznie:
„Jaki suplement żelaza mam teraz przyjmować?”
Warto również zapytać:
Czy dostarczam organizmowi wystarczająco dużo żelaza? Czy tracę go za dużo? Czy moje zapotrzebowanie wzrosło? A może coś wpływa na jego wchłanianie?
Przy nawracających lub utrzymujących się niskich zapasach żelaza należy więc ocenić przyczynę, a nie tylko ponownie leczyć obniżony poziom ferrytyny.
Dlatego zwykle zaczynamy od ustalenia, dlaczego zapasy żelaza są niskie — czy chodzi o dietę, wchłanianie, utratę żelaza, czy połączenie tych czynników — zamiast każdemu zalecać taką samą wysoką dawkę.
Dawkowanie suplementów żelaza przy potwierdzonym niedoborze należy zawsze ustalić z lekarzem, który oceni również wyniki badań krwi i ewentualną przyczynę niedoboru. Jest to szczególnie ważne w przypadku takich schorzeń jak hemochromatoza, przy której zwiększone spożycie żelaza może być bezpośrednio szkodliwe. Ten artykuł zawiera informacje ogólne i nie zastępuje indywidualnej oceny lekarskiej.
Jak możesz wspomóc wchłanianie żelaza
Łącz posiłki bogate w żelazo z witaminą C, a kawę, herbatę i produkty bogate w wapń spożywaj o innych porach dnia. Jeśli już odżywiasz się dobrze i ewentualnie przyjmujesz suplement żelaza, ale nadal czujesz, jakby brakowało Ci żelaza, warto również przyjrzeć się funkcjonowaniu układu pokarmowego — ponieważ to właśnie trawienie ostatecznie decyduje, ile żelaza organizm może wykorzystać.
Kiedy warto wykonać dalsze badania?
Dieta i trawienie często są częścią całego obrazu, ale niektóre objawy zawsze należy skonsultować z lekarzem i sprawdzić w badaniach krwi, niezależnie od tego, co jesz:
- Utrzymujące się zmęczenie lub obniżona wydolność, które nie poprawiają się po odpoczynku ani zmianie diety
- Wyraźna bladość, kołatanie serca lub zadyszka podczas zwykłej aktywności
- Obfite lub długotrwałe krwawienia miesiączkowe
- Rozpoznane dolegliwości ze strony układu pokarmowego, takie jak utrzymujące się wzdęcia, zmiana rytmu wypróżnień lub podejrzenie celiakii bądź innej choroby jelit
- Ciąża, niezależnie od objawów
- Rodzinne występowanie niedokrwistości z niedoboru żelaza lub hemochromatozy
Ta lista nie jest wyczerpująca i nie zastępuje konsultacji lekarskiej. Badania krwi, takie jak hemoglobina, ferrytyna i ewentualnie wysycenie transferryny, pozwalają najdokładniej ocenić poziom żelaza.
Jeśli dolegliwości ze strony układu pokarmowego są częścią Twojego problemu, warto również zadbać o funkcjonowanie układu pokarmowego — to jeden z wielu czynników wpływających na ilość żelaza dostępnego dla organizmu.
Niska ferrytyna — co teraz?
Masz objawy, ale nie wiesz, czy brakuje Ci żelaza
→ Nie wnioskuj wyłącznie na podstawie objawów. Zacznij od odpowiednich badań krwi i konsultacji medycznej.
Dostarczasz organizmowi mało żelaza z pożywieniem
→ Najpierw zadbaj o regularne spożywanie źródeł żelaza i lepsze łączenie składników w posiłkach.
Masz obfite miesiączki lub możesz tracić krew z innego powodu
→ Nie skupiaj się wyłącznie na jedzeniu. Należy ocenić przyczynę utraty żelaza.
Masz potwierdzony niedobór żelaza i zalecono Ci suplementację
→ Uzupełnij niedobór i wykonaj kontrolne badania krwi zgodnie z zaleceniami.
Suplement żelaza powoduje zaparcia, nudności lub bóle brzucha
→ Nie zwiększaj po prostu dawki ani nie zmuszaj się do znoszenia objawów. Omów z pracownikiem ochrony zdrowia preparat, dawkę i schemat przyjmowania.
Poziom ferrytyny poprawia się podczas suplementacji żelazem, ale później znów spada
→ Teraz trzeba zapytać, dlaczego zapasy żelaza ponownie się wyczerpują.
Jesz produkty bogate w żelazo, ale jednocześnie masz dolegliwości trawienne lub kilka niedoborów składników odżywczych
→ Warto dokładniej zbadać układ pokarmowy i możliwe przyczyny ograniczonego wchłaniania.
Zasada PureNordic: najpierw znajdź przyczynę
Niedobór żelaza to wynik. Kolejne pytanie brzmi: dlaczego do niego doszło?
U jednej osoby główną przyczyną jest zbyt mała ilość żelaza w diecie. U innej — obfite miesiączki. U kolejnej — zwiększone zapotrzebowanie. U niektórych trzeba sprawdzić, czy na wchłanianie wpływają problemy trawienne lub choroby układu pokarmowego.
Dlatego mamy dwa cele:
Uzupełnić potwierdzony niedobór, gdy jest to konieczne.
Zrozumieć, dlaczego doszło do niedoboru — zwłaszcza jeśli powraca.
To właśnie mamy na myśli, mówiąc: najpierw znajdź przyczynę.
Co mówią osoby stosujące Digestive Support
Oto, co mówią osoby regularnie stosujące Digestive Support przez dłuższy czas. Wyniki i potrzeby różnią się w zależności od osoby.
„Moje trawienie znacznie się poprawiło. Prawie wcale nie mam już wzdęć, a po posiłkach czuję się lżej.”
— Mats, Oslo
„Dobrze działa w przypadku mojego IBS.”
— Runar, Kristiansand
„U mnie sprawdził się bardzo dobrze, jestem już przy drugim opakowaniu. Polecam.”
— Ifrah, Oslo
„Po 2 miesiącach stosowania suplementów PureNordic mój stan zdrowia znacznie się poprawił. Dziękuję.”
— Sławomir, Poznań
Najczęściej powtarzają się: mniejsze wzdęcia, większa regularność i poczucie, że układ pokarmowy „lepiej współpracuje”. To, jak bardzo wpływa to na wchłanianie składników odżywczych, takich jak żelazo, różni się w zależności od osoby.
Czy Twoja ferrytyna była niska już kilka razy?
Czy zmieniłaś już dietę lub przyjmowałaś suplement żelaza, a mimo to zapasy żelaza znów się zmniejszają?
W takim razie kolejnym krokiem może być ustalenie przyczyny.
Podczas konsultacji oceniamy między innymi dietę, wyniki badań krwi, miesiączkę/utratę krwi, trawienie, inne niedobory składników odżywczych oraz obszary, które ewentualnie warto dokładniej zbadać.
Celem nie jest wyłącznie uzupełnienie zapasów żelaza. Chodzi o zrozumienie, dlaczego problem powraca.
Umów konsultację →Suplementy diety nie zastępują zróżnicowanej diety ani zdrowego stylu życia. W przypadku choroby, utrzymujących się lub nowych objawów, ciąży albo przyjmowania leków stosowanie suplementów należy skonsultować z lekarzem lub innym wykwalifikowanym pracownikiem ochrony zdrowia. Indywidualne potrzeby są różne. Ten artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje indywidualnej porady lekarskiej.
